ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନରେ ‘ସନ୍ନ୍ୟାସ’ ବା ଔପଚାରିକ ତ୍ୟାଗ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି (ମରଣୋତ୍ତର ମୁକ୍ତି) ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କି ନୁହେଁ, ତାହା ଏକ ଗମ୍ଭୀର ତଥା ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିତର୍କର ବିଷୟ । ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ‘ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ’ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଲାଭ ପାଇଁ ବାହ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଏକ ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷା ସଦୃଶ ଏବଂ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ନବ-ବେଦାନ୍ତ ବିଚାରଧାରାରେ ବାହ୍ୟ ବେଶ ଅପେକ୍ଷା ଅନ୍ତରର ବୈରାଗ୍ୟ (ଅନାସକ୍ତି) ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି । ଏହି ଗବେଷଣାତ୍ମକ ନିବନ୍ଧରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦର ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ଚାରୋଟି ଶ୍ରେଣୀ (କୁଟୀଚକ ଠାରୁ ପରମହଂସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ), ଏବଂ ‘ବିବିଦିଷା’ ଓ ‘ବିଦ୍ୱତ୍’ ସନ୍ନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ଏକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଇଛି ଯେ — ଶରୀର ତ୍ୟାଗ ପୂର୍ବରୁ ବିଧିବଦ୍ଧ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କି ନୁହେଁ।
୧. ଉପକ୍ରମ: ପରିଚୟର ସଂକଟ
ବୈଦିକ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନ ଚାରୋଟି କ୍ରମିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବିଭକ୍ତ: ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ (ଛାତ୍ର), ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟ (ଗୃହସ୍ଥ), ବାନପ୍ରସ୍ଥ (ବନବାସୀ) ଏବଂ ଅନ୍ତିମରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ (ତ୍ୟାଗ) । ଏହି ସଂରଚନା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ସନ୍ନ୍ୟାସ କେବଳ ସମାଜରୁ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଚରମ ସୀମା—ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ବାସନା (Latent tendencies) ଦଗ୍ଧୀଭୂତ ହୁଏ।
ତେବେ ‘ଜାବାଳ ଉପନିଷଦ’ ଏହି କ୍ରମିକ ଧାରାରେ ଏକ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଆଣି ଘୋଷଣା କରେ:
“ଯଦା ହରେବ ବିରଜେତ୍ ତଦା ହରେବ ପ୍ରବ୍ରଜେତ୍।”
ଅର୍ଥାତ୍: “ଯେଉଁ ଦିନ ବୈରାଗ୍ୟ ଜାତ ହେବ, ସେହି ଦିନ ହିଁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍।”
ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଲା ସନ୍ନ୍ୟାସ ପାଇଁ ବୟସ ନୁହେଁ, ବରଂ ‘ବୈରାଗ୍ୟ’ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଯୋଗ୍ୟତା । କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧକଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ: ଏହି ସନ୍ନ୍ୟାସ କ’ଣ କେବଳ ଏକ ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା ଯାହାକୁ ଗୃହରେ ରହି ପାଳନ କରାଯାଇପାରିବ? ନା ଏଥିପାଇଁ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ (ପଇତା) ତ୍ୟାଗ କରିବା, ଅଗ୍ନି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଏବଂ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ଲୋପ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ? ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ବିଧିବଦ୍ଧ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନ ନେଇ ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତେବେ କ’ଣ ତାଙ୍କର ମୋକ୍ଷର ପଥ ଅବରୋଧ ହୋଇଯାଏ?
ଏହାର ଉତ୍ତର ପାଇବା ପାଇଁ ଆମକୁ ସନ୍ନ୍ୟାସର ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ବୁଝିବାକୁ ହେବ।
୨. ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବର୍ଗୀକରଣ: ସନ୍ନ୍ୟାସର ଚାରି ଭେଦ
ସନ୍ନ୍ୟାସର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହେବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି—ଆମେ ସନ୍ନ୍ୟାସକୁ ଏକକ ଏବଂ କଠୋର ଜୀବନଶୈଳୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁ । କିନ୍ତୁ ‘ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦ’ (ବିଶେଷକରି ଆଶ୍ରମ ଉପନିଷଦ, ନାରଦପରିବ୍ରାଜକ ଉପନିଷଦ ଏବଂ ଭିକ୍ଷୁକ ଉପନିଷଦ) ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କୁ ଚାରୋଟି ପୃଥକ୍ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରେ । ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସାଧକର ସାମର୍ଥ୍ୟ (ଅଧିକାର) ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି ।
କ) କୁଟୀଚକ (Kutichaka – କୁଟୀରବାସୀ)
ଏହା ସନ୍ନ୍ୟାସର ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ତର, ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୃହହୀନ ହେବାକୁ ଅସମର୍ଥ ।
ଜୀବନଶୈଳୀ:— ସେମାନେ ନିଜ ପୁତ୍ର ବା ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏକ କୁଟୀରରେ (ପରିବାର ନିକଟରେ) ବାସ କରନ୍ତି ।
ଆହାର:— ନାରଦପରିବ୍ରାଜକ ଉପନିଷଦ (୫.୧୩) ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନେ ନିଜ ପରିବାରରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି (ସ୍ୱପୁତ୍ରାଦିଭିଃ)।
ଚିହ୍ନ:— ସେମାନେ ଶିଖା (ଟିକି) ଏବଂ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ (ପଇତା) ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ:— ଏହି ସ୍ତର ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଯଦି ଅନ୍ତରର ଲକ୍ଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ପରିବାର ନିକଟରେ ରହି ମଧ୍ୟ ଜଣେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ହୋଇପାରିବେ ।
ଖ) ବହୂଦକ (Bahudaka – ବହୁ ତୀର୍ଥଗାମୀ)
କୁଟୀଚକ ଅପେକ୍ଷା ଏମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଅଧିକ।
ଜୀବନଶୈଳୀ:— ଏମାନେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ନ ରହି ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ (ବହୁ ଉଦକ) ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି ।
ଆହାର:— ଏମାନେ ପରିବାର ଉପରେ ନିର୍ଭର ନ କରି ‘ମାଧୁକରୀ’ ବୃତ୍ତି ଅବଲମ୍ବନ କରନ୍ତି । ଯେପରି ଭ୍ରମର ଫୁଲକୁ କଷ୍ଟ ନ ଦେଇ ମଧୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ସେହିପରି ଏମାନେ କାହାରି ଉପରେ ବୋଝ ନ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଗୃହରୁ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ଭିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଚିହ୍ନ:— ଏମାନେ ଶିଖା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଏବଂ କଷାୟ (ଗୈରିକ) ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ଗ) ହଂସ (Hamsa)
ଏହା ସାଧକ ଅବସ୍ଥାରୁ ସିଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯିବାର ସନ୍ଧିକ୍ଷଣ ।
ଜୀବନଶୈଳୀ:— ଏମାନେ ପ୍ରକୃତ ପରିବ୍ରାଜକ । ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ କୌଣସି ଗ୍ରାମରେ ଏକ ରାତ୍ରି (ଏକରାତ୍ରଂ ଗ୍ରାମେ) ଏବଂ ନଗରରେ ପାଞ୍ଚ ରାତ୍ରିରୁ ଅଧିକ ରହନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଚିହ୍ନ:— ‘ଆଶ୍ରମ ଉପନିଷଦ’ ଅନୁଯାୟୀ, ହଂସ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଉପଲବ୍ଧି କରନ୍ତି ଯେ ଆତ୍ମା ହିଁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏକମାତ୍ର ସୂତ୍ର ।
ଘ) ପରମହଂସ (Paramahamsa)
ଏହା ସନ୍ନ୍ୟାସର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିଖର, ଯାହାକୁ ‘ଜୀବନମୁକ୍ତ’ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ ।
ସ୍ଥିତି:— ପରମହଂସ ସମସ୍ତ ବୈଦିକ ବିଧି ଓ ନିଷେଧର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ।
ଚିହ୍ନ:— ସେ ଶିଖା, ସୂତ୍ର, ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ସର୍ବସ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି । ନାରଦପରିବ୍ରାଜକ ଉପନିଷଦ କହେ—”ତାଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ନାହିଁ, ଶିଖା ନାହିଁ କି ସୂତ୍ର ନାହିଁ… ସେ କେବଳ ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମରେ ସ୍ଥିତ।”
ଆଚରଣ:— ସେ ବାଳକ (ପିଲାଙ୍କ ପରି), ଉନ୍ମତ୍ତ (ପାଗଳ ପରି) ବା ପିଶାଚବତ୍ ଆଚରଣ କରିପାରନ୍ତି, କାରଣ ସାମାଜିକ ଲୋକଲଜ୍ଜା ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ ।
ତାତ୍ତ୍ୱିକ ନିଷ୍କର୍ଷ:— ଏହି ବର୍ଗୀକରଣରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଏକ କ୍ରମୋନ୍ନତିର ଧାରା । ‘ସନ୍ନ୍ୟାସ ନେବା’ ଅର୍ଥ ହଠାତ୍ ପରମହଂସ ହୋଇଯିବା ନୁହେଁ । ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ‘କୁଟୀଚକ’ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ।
୩. ରକ୍ଷଣଶୀଳ (Orthodox) ଯୁକ୍ତି: ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ
ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ‘ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ’ ଭାଷ୍ୟରେ (୪.୫.୧୫) ଯୁକ୍ତି ଦର୍ଶାନ୍ତି ଯେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଔପଚାରିକ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । ତାଙ୍କର ଯୁକ୍ତି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଟେ:—
୧. କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ବନାମ ସାକ୍ଷୀଭାବ:— ଜଣେ ଗୃହସ୍ଥ ବୈଦିକ କର୍ମ (ଯଥା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଆଦି ନିତ୍ୟକର୍ମ) କରିବା ପାଇଁ “ମୁଁ କର୍ତ୍ତା” (କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଅହଂକାର) ରଖିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ।
୨. ବିରୋଧାଭାସ:— କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ହେଲା—”ମୁଁ ଅକର୍ତ୍ତା, ମୁଁ ସାକ୍ଷୀ” । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣେ ଗୃହସ୍ଥ ହୋଇ ରହିବେ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ବୋଝ ସେହି ଅହଂକାରକୁ ବଜାୟ ରଖିବ ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ।
୩. ସିଦ୍ଧାନ୍ତ:— ତେଣୁ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିରତା ଆଣିବାକୁ ହେଲେ କର୍ମର ପରିମଣ୍ଡଳରୁ ବାହାରିବା ବା ବିଧିବଦ୍ଧ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନେବା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ।
ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦର (୪.୪.୨୨) ଏହି ବାକ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରନ୍ତି: “ଏତମେବ ପ୍ରବ୍ରାଜିନୋ ଲୋକମିଚ୍ଛନ୍ତଃ ପ୍ରବ୍ରଜନ୍ତି” (ଅର୍ଥାତ୍: କେବଳ ଆତ୍ମଲୋକକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ହିଁ ଗୃହତ୍ୟାଗ ବା ସନ୍ନ୍ୟାସ କରନ୍ତି)।
ବିବିଦିଷା ଓ ବିଦ୍ୱତ୍ ସନ୍ନ୍ୟାସ:
ବେଦାନ୍ତରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସନ୍ନ୍ୟାସର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି:
ବିବିଦିଷା ସନ୍ନ୍ୟାସ (ଜିଜ୍ଞାସୁର ସନ୍ନ୍ୟାସ): ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଯେଉଁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନିଆଯାଏ । ଏଠାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଏକ ସାଧନ । ସଂସାରର ଜଞ୍ଜାଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସାଧନା କରିବା ପାଇଁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ ।
ବିଦ୍ୱତ୍ ସନ୍ନ୍ୟାସ (ଜ୍ଞାନୀର ସନ୍ନ୍ୟାସ): ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହେବା ପରେ ସଂସାର ଯେତେବେଳେ ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ପରି ଝଡ଼ିଯାଏ । ଏହା ଏକ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ଅବସ୍ଥା ।
୪. ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ପ୍ରତିଯୁକ୍ତି: ଅନ୍ତରର ତ୍ୟାଗ
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା କର୍ମକାଣ୍ଡର କଠୋରତାକୁ କୋହଳ କରି ଏକ ବ୍ୟାବହାରିକ ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ ଦିଏ । ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜୁନ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ ତ୍ୟାଗର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ପଚାରନ୍ତି।
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି:
“କାମ୍ୟାନାଂ କର୍ମଣାଂ ନ୍ୟାସଂ ସନ୍ନ୍ୟାସଂ କବୟୋ ବିଦୁଃ”
(ଅର୍ଥାତ୍: କାମନାଯୁକ୍ତ କର୍ମର ପରିତ୍ୟାଗକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ସେହିଭଳି ସର୍ବକର୍ମର ଫଳ ତ୍ୟାଗକୁ ତ୍ୟାଗ କୁହାଯାଏ।)
ଜନକଙ୍କ ଉଦାହରଣ: ପରମ୍ପରା ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ରାଜର୍ଷି ଜନକ ଏବଂ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ (ସନ୍ନ୍ୟାସ ପୂର୍ବରୁ) ଗୃହସ୍ଥ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ । ଜନକ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଥିରେ ଲିପ୍ତ ନଥିଲେ । ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ମୋକ୍ଷର କାରଣ ହେଉଛି ‘ଜ୍ଞାନ’, ଆଶ୍ରମ ନୁହେଁ । ଯଦି ସନ୍ନ୍ୟାସ ମୋକ୍ଷର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ହୋଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ଜନକ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିନଥାନ୍ତେ ।
୫. ଆପତ୍ ସନ୍ନ୍ୟାସ: ଅନ୍ତିମକାଳର ରକ୍ଷାକବଚ
ଯଦି ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଯଥେଷ୍ଟ, ତେବେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ‘ଆପତ୍ ସନ୍ନ୍ୟାସ’ (ଆପଦକାଳୀନ ସନ୍ନ୍ୟାସ)ର ବ୍ୟବସ୍ଥା କାହିଁକି ଅଛି?
ଯଦିଓ ଜଣେ ଗୃହସ୍ଥ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇପାରନ୍ତି, ତଥାପି ଅବଚେତନ ମନରେ “ମୁଁ ବାପା”, “ମୁଁ ସ୍ୱାମୀ” କିମ୍ବା “ମୁଁ ଅମୁକ ଜାତିର ଲୋକ” ଭଳି ସଂସ୍କାର ରହିଥାଇପାରେ । ମୃତ୍ୟୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ (ଅନ୍ତକାଳ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଗୀତା (୮.୬) କହେ ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ସେହି ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।
ଆପତ୍ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଏକ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଅସ୍ତ୍ର । ମୃତ୍ୟୁଶଯ୍ୟାରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଦୀକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ ଯେ—”ତୁମେ ଆଉ ଗୃହସ୍ଥ ନୁହଁ, ତୁମେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ” । ଏହା ଫଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଶେଷ ଚିନ୍ତା “ମୋ ପରିବାର କ’ଣ ହେବ?” ପରିବର୍ତ୍ତେ “ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ମୁଁ ଅସଙ୍ଗ” ହେବା ସହଜ ହୁଏ । ଏହା ଜୀବକୁ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବାର ଏକ ଶେଷ ପ୍ରୟାସ।
୬. ଉପସଂହାର: ନିଷ୍କର୍ଷ
ତେବେ, “ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନେବା କ’ଣ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ?”—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରକୁ ଆମେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିପାରିବା:
୧. ପରମ ମୁକ୍ତି (ବିଦେହ ମୁକ୍ତି) ପାଇଁ:
ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, କେବଳ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ, ବେଶ ନୁହେଁ । ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସାଧାରଣ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ମଧ୍ୟ “ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି” ଅନୁଭବରେ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି, ତେବେ ସେ ମୁକ୍ତ । ଅବଧୂତ ଗୀତା ଅନୁଯାୟୀ, ଆତ୍ମା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଅଧୀନ ନୁହେଁ ।
୨. ଆତ୍ମାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ:
ବ୍ୟାବହାରିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ହଁ, ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେୟସ୍କର। ମନୁଷ୍ୟର ମନ ବଡ଼ ଚଞ୍ଚଳ । ଔପଚାରିକ ସନ୍ନ୍ୟାସ ବିନା ଗୃହସ୍ଥର ପରିଚୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଛିଦେବା କଷ୍ଟକର । ସନ୍ନ୍ୟାସ ଆଶ୍ରମ ସାଧକ ଚାରିପଟେ ଧର୍ମର ଏକ ସୁରକ୍ଷା ଦୁର୍ଗ ଗଠନ କରେ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ମାୟାର ଜଞ୍ଜାଳକୁ ଖସିବାରୁ ରକ୍ଷା କରେ ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଯଦିଓ ଜଣେ ବିରଳ ଜୀବନମୁକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଜଣେ ଗମ୍ଭୀର ସାଧକ ପାଇଁ ଏହା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବିଜ୍ଞାନସମ୍ମତ ପଥ । ଦେହତ୍ୟାଗ ପୂର୍ବରୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ହେଉଛି ଜୀବାତ୍ମାର ‘ପାସ୍ପୋର୍ଟ’ରେ ଅନ୍ତିମ ମୋହର, ଯାହା ଘୋଷଣା କରେ—”ମୁଁ କାହାର ନୁହେଁ ଏବଂ କେହି ମୋର ନୁହନ୍ତି; ମୁଁ କେବଳ ସେହି ପରମ ସତ୍ୟ ।”
‘ନାରଦପରିବ୍ରାଜକ ଉପନିଷଦ’ର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ:
“ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପରମହଂସ ଭାବରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେ ହିଁ ସାକ୍ଷାତ୍ ବେଦ-ପୁରୁଷ, ସେ ହିଁ ଈଶ୍ୱର।”