ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନର ପରମ ରହସ୍ୟ
ଉପକ୍ରମଣିକା
ସମଗ୍ର ଗୀତା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରହିଛି । ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଭାଷ୍ୟ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସମଗ୍ର ଗୀତାର ସାରତତ୍ତ୍ୱ ନିହିତ । ଏହାକୁ ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଯୋଗ’ କୁହାଯାଏ କାରଣ ଏଠାରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜକୁ କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ଉଭୟ ଠାରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଥିବା ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ’ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ କରିଛନ୍ତି ।
୧. ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା: ଗୁଣରୁ ଗୁଣାତୀତ
ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ବୁଝିବା ପୂର୍ବରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତିକୁ ଦେଖିବା ଆବଶ୍ୟକ । ସେଠାରେ ଭଗବାନ ‘ଗୁଣାତୀତ’ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା—କିପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ତିନୋଟି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ? ଏହାର ଉତ୍ତରରେ ଭଗବାନ କହିଲେ ଯେ, “ଯିଏ ମୋତେ ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ ଭକ୍ତି ସହ ସେବା କରେ, ସେ ଗୁଣାତୀତ ହୁଏ ।”
ତେବେ, ଏହି ଭକ୍ତି ପାଇଁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ, ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଯଦି ଆମେ ଜାଣିବା ନାହିଁ ଯେ ସଂସାର କିପରି ଆମକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି, ତେବେ ଆମେ ତାହାକୁ କାଟିବା କିପରି? ଏହି ଜିଜ୍ଞାସାର ସମାଧାନ ହେଉଛି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷର ରୂପକ ।
୨. ସଂସାର ବୃକ୍ଷର ସ୍ୱରୂପ: ବିଜ୍ଞାନ ଓ ରହସ୍ୟ (ଶ୍ଳୋକ ୧-୨)
ଭଗବାନ କହନ୍ତି :
ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୂଳମଧଃଶାଖମଶ୍ୱତ୍ଥଂ ପ୍ରାହୁରବ୍ୟୟମ୍ । ଛନ୍ଦାଂସି ଯସ୍ୟ ପର୍ଣ୍ଣାନି ଯସ୍ତଂ ବେଦ ସ ବେଦବିତ୍ ॥ (୧୫.୧)
ଏଠାରେ ସଂସାରକୁ ଏକ ଓଲଟା ବୃକ୍ଷ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ସାଧାରଣ ବୃକ୍ଷର ମୂଳ ତଳେ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସଂସାର ବୃକ୍ଷର ମୂଳ ‘ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ’ ବା ଉପରେ ।
ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୂଳ :— ଏହାର ଅର୍ଥ ପରମବ୍ରହ୍ମ । ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁର ଉତ୍ସ । ଯେପରି ଗୋଟିଏ ବୃକ୍ଷର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତା’ର ମୂଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେହିପରି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ।
ଅଧଃଶାଖା :— ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଏବଂ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ହେଉଛନ୍ତି ଏହାର ଶାଖା, ଯାହା ନିମ୍ନଗାମୀ ବା ସଂସାର ଆଡ଼କୁ ବିସ୍ତାରିତ ।
ଅଶ୍ୱତ୍ଥ :— ‘ଶ୍ୱ’ ଅର୍ଥ ଆସନ୍ତାକାଲି, ‘ଥ’ ଅର୍ଥ ରହିବା । ‘ଅଶ୍ୱତ୍ଥ’ର ଶାବ୍ଦିକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି — ଯାହା ଆସନ୍ତାକାଲି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବ ନାହିଁ । ଏହା ସଂସାରର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳତାକୁ ସୂଚାଏ ।
ଛନ୍ଦାଂସି :— ବେଦର ସକାମ କର୍ମକାଣ୍ଡକୁ ଏହାର ପତ୍ର କୁହାଯାଇଛି । ଯେପରି ପତ୍ର ଗଛକୁ ଶୋଭା ଦିଏ ଓ ବଢ଼ାଏ, ସେହିପରି କର୍ମକାଣ୍ଡ ସଂସାରର ବିସ୍ତାରରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
ବିସ୍ତୃତ ଶାଖା (ଶ୍ଳୋକ ୨):
ଏହି ବୃକ୍ଷର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଓ ତଳେ ସବୁଆଡ଼େ ବ୍ୟାପିଛି । ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ (ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ) ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବିଷୟ-ବାସନା ରୂପକ କଅଁଳ ପତ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି । ମଣିଷ ଲୋକରେ (ଜୀବଲୋକେ) ଏହାର ମୂଳଗୁଡ଼ିକ ‘କର୍ମାନୁବନ୍ଧିନି’ ଅର୍ଥାତ୍ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।
୩. ସଂସାର ବୃକ୍ଷକୁ କାଟିବାର ଶସ୍ତ୍ର (ଶ୍ଳୋକ ୩-୪)
ଏହି ସଂସାର ବୃକ୍ଷର ରୂପ ଏହି ଜଗତରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ଏହାର ନା ଆଦି ଅଛି, ନା ଅନ୍ତ ଅଛି, ନା ଏହାର କୌଣସି ସ୍ଥିର ଭିତ୍ତି ଅଛି । ତେବେ ଏହି ବୃକ୍ଷରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ କିପରି ?
ଅଶ୍ୱତ୍ଥମେନଂ ସୁବିରୂଢ଼ମୂଳ-
ମସଙ୍ଗଶସ୍ତ୍ରେଣ ଦୃଢ଼େନ ଛିତ୍ତ୍ୱା ॥ (୧୫.୩)
ଭଗବାନ ଏଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶସ୍ତ୍ର କଥା କହିଛନ୍ତି—’ଅସଙ୍ଗ ଶସ୍ତ୍ର’ ।
ଅସଙ୍ଗ :— ସଂସାରର ବିଷୟ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରିବା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଶସ୍ତ୍ର । ଏହା କୌଣସି ଲୁହା କିମ୍ବା ପଥରର ଶସ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ଏହା ହେଉଛି ମନର ଏକ ଅବସ୍ଥା ।
ଦୃଢ଼େନ :— ଏହି ବୈରାଗ୍ୟ ଶିଥିଳ ହେଲେ ଚଳିବ ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ହେବ ।
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ସାଧକ ଏହି ମୋହକୁ କାଟି ଦିଏ, ସେ ସେହି ‘ପରମ ପଦ’ ବା ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଖୋଜେ, ଯେଉଁଠାରୁ ଫେରିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ । ସେ ସେହି ‘ଆଦ୍ୟ ପୁରୁଷ’ଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଅନାଦି ସଂସାରର ପ୍ରବୃତ୍ତି ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି ।
୪. ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତିର ଯୋଗ୍ୟତା (ଶ୍ଳୋକ ୫)
କିଏ ସେହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ? ଏଥିପାଇଁ ଭଗବାନ ୫ଟି ମୁଖ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟତା ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି:
ନିର୍ମାନମୋହା: ଯାହାର ଅଭିମାନ ଓ ମୋହ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ।
ଜିତସଙ୍ଗଦୋଷା: ଯିଏ ଆସକ୍ତି ରୂପକ ଦୋଷକୁ ଜୟ କରିଛି ।
ଅଧ୍ୟାତ୍ମନିତ୍ୟା: ଯିଏ ସର୍ବଦା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିନ୍ତନରେ ନିମଗ୍ନ ରହେ ।
ବିନିବୃତ୍ତକାମା: ଯାହାର ସମସ୍ତ ଭୌତିକ କାମନା ବା ବାସନା ଶେଷ ହୋଇଛି ।
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୈର୍ବିମୁକ୍ତା: ଯିଏ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ହାନି-ଲାଭ ପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି ।
ଏହି ସାଧକମାନେ ହିଁ ସେହି ‘ଅବ୍ୟୟ ପଦ’ ବା ଶାଶ୍ୱତ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ।
ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନର ପରମ ରହସ୍ୟ
ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ସଂସାର ବୃକ୍ଷର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟ ରୂପକ ଶସ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କଲେ । ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ସେହି ପରମ ପଦର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ ଜୀବ ଆଉ ଏହି ଦୁଃଖାଳୟ ସଂସାରକୁ ଫେରିଆସେ ନାହିଁ ।
୧. ପରମଧାମର ସ୍ୱପ୍ରକାଶିତ ସ୍ୱରୂପ (ଶ୍ଳୋକ ୬)
ଭଗବାନ ସେହି ପରମ ପଦର ଲକ୍ଷଣ କହିବାକୁ ଯାଇ କହନ୍ତି:
ନ ତଦ୍ଭାସୟତେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋ ନ ଶଶାଙ୍କୋ ନ ପାବକଃ ।
ଯଦ୍ଗତ୍ୱା ନ ନିବର୍ତ୍ତନ୍ତେ ତଦ୍ଧାମ ପରମଂ ମମ ॥(୧୫.୬)
ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ:
ଆମର ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତରେ ଯେକୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଭଗବାନଙ୍କର ସେହି ପରମଧାମ ‘ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ’ । ସେଠାରେ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଆଲୋକର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, କାରଣ ସେହି ଧାମ ଚୈତନ୍ୟମୟ ।
• ନ ନିବର୍ତ୍ତନ୍ତେ: ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି । ଥରେ ସେହି ଚୈତନ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିଗଲେ, ଜୀବର ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ସେ ପୁନର୍ବାର ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ ।
୨. ଜୀବାତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ: ଅଂଶ ଓ ଅଂଶୀ (ଶ୍ଳୋକ ୭)
ଏହି ଶ୍ଳୋକଟି ବେଦାନ୍ତର ଏକ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ:
ମମୈବାଂଶୋ ଜୀବଲୋକେ ଜୀବଭୂତଃ ସନାତନଃ ।
ମନଃଷଷ୍ଠାନୀନ୍ଦ୍ରିୟାଣି ପ୍ରକୃତିସ୍ଥାନି କର୍ଷତି ॥ (୧୫.୭)
ଭଗବାନ କହନ୍ତି, “ଏହି ଜୀବଲୋକରେ ସନାତନ ଜୀବାତ୍ମା ମୋର ହିଁ ଅଂଶ ।” ଏହାକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ଦାର୍ଶନିକ ମତବାଦ ରହିଛି:
• ଅଦୈତ ମତ (ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ): ଯେପରି ମହାକାଶ (ଆକାଶ) ଏକ ଘଟ (ମାଠିଆ) ଭିତରେ ରହିଲେ ‘ଘଟାକାଶ’ କୁହାଯାଏ, ସେହିପରି ଅବିଦ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ପରମାତ୍ମା ଜୀବ ଭଳି ପ୍ରତୀତ ହୁଅନ୍ତି । ବାସ୍ତବରେ ସେ ପୃଥକ ନୁହନ୍ତି ।
• ବିଶିଷ୍ଟାଦୈତ ମତ (ରାମାନୁଜାଚାର୍ଯ୍ୟ): ଜୀବ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଶକ୍ତି ବା ଅଂଶ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ କିରଣ ବାହାରିଥାଏ ।
ଏହି ଜୀବ ପ୍ରକୃତିରେ ସ୍ଥିତ ମନ ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିଜ ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ । ଏହାହିଁ ବନ୍ଧନର କାରଣ ।
୩. ଦେହାନ୍ତର ପ୍ରକ୍ରିୟା: ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରର ଗତି (ଶ୍ଳୋକ ୮-୯)
ଜୀବ କିପରି ଏକ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଏକ ଶରୀରକୁ ଯାଏ, ତାହାର ଏକ ସୁନ୍ଦର ରୂପକ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଛି:
ଶରୀରଂ ଯଦବାପ୍ନୋତି ଯଚ୍ଚାପ୍ୟୁତ୍କ୍ରାମତୀଶ୍ୱରଃ ।
ଗୃହୀତୈତାନି ସଂଯାତି ବାୟୁର୍ଗନ୍ଧାନିବାଶୟାତ୍ ॥ (୧୫.୮)
ଯେପରି ବାୟୁ ଫୁଲରୁ ଗନ୍ଧକୁ ନେଇ ଅନ୍ୟତ୍ର ଚାଲିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଫୁଲଟି ସେଇଠି ରହିଥାଏ; ସେହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଜୀବାତ୍ମା (ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ସହ) ସ୍ଥୂଳ ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି ନୂତନ ଶରୀରକୁ ଯାଏ । ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରରେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଏବଂ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ଥାନ୍ତି ।
ନୂତନ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ସେ ଶ୍ରୋତ୍ର (କାନ), ଚକ୍ଷୁ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସନା (ଜିଭ) ଓ ଘ୍ରାଣ (ନାକ) ମାଧ୍ୟମରେ ପୁନର୍ବାର ବିଷୟ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ ।
୪. ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁର ଆବଶ୍ୟକତା (ଶ୍ଳୋକ ୧୦-୧୧)
ସେଥିପାଇଁ ଭଗବାନ କହନ୍ତି ଯେ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ । ସାଧାରଣ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ:
ଉତ୍କ୍ରାମନ୍ତଂ ସ୍ଥିତଂ ବାପି ଭୁଞ୍ଜାନଂ ବା ଗୁଣାନ୍ୱିତମ୍ ।
ବିମୂଢ଼ା ନାନୁପଶ୍ୟନ୍ତି ପଶ୍ୟନ୍ତି ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷଃ ॥ (୧୫.୧୦)
ମୂଢ଼ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବିଥାଏ ଯେ, ଏହି ଶରୀର ହିଁ ସବୁକିଛି । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ‘ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁ’ ଅଛି, ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ହିଁ ପ୍ରକୃତ କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତା ।
ଯେଉଁ ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରଯତ୍ନ (ସାଧନା) କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିତ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନର ପରମ ରହସ୍ୟ
ପୂର୍ବ ଶ୍ଳୋକରେ ଆମେ ଜୀବାତ୍ମାର ଗତି ଓ ଶରୀର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଷୟରେ ଜାଣିଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦର୍ଶାଉଛନ୍ତି ଯେ, ସେ କେବଳ ପରମଧାମରେ ନାହାନ୍ତି, ବରଂ ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତର ଶକ୍ତି ରୂପରେ ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ।
୧. ଜଗତର ଜ୍ୟୋତି ଓ ଶକ୍ତି ରୂପରେ ଭଗବାନ
ଭଗବାନ କହନ୍ତି:
ଯଦାଦିତ୍ୟଗତଂ ତେଜୋ ଜଗଦ୍ଭାସୟତେଽଖିଳମ୍ ।
ଯଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସି ଯଚ୍ଚାଗ୍ନୌ ତତ୍ତେଜୋ ବିଦ୍ଧି ମାମକମ୍ ॥ (୧୫.୧୨)
ଏହି ବିଶ୍ୱବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଆଲୋକ ଓ ଉତ୍ତାପ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି ଯେ:
• ସୂର୍ଯ୍ୟର ଯେଉଁ ପ୍ରଖର ତେଜ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ତାହା ମୋର ।
• ଚନ୍ଦ୍ରର ଯେଉଁ ଶୀତଳ ଜ୍ୟୋତି ଓ ଅଗ୍ନିର ଯେଉଁ ଦାହିକା ଶକ୍ତି, ତାହା ମଧ୍ୟ ମୋର ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ ଯାହାକୁ ‘Energy’ ବୋଲି କହୁଛି, ଦର୍ଶନ ଶାସ୍ତ୍ର ତାହାକୁ ଭଗବାନଙ୍କର ‘ତେଜ’ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରେ ।
୨. ପୃଥିବୀର ଧାରଣ ଶକ୍ତି ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ବିଜ୍ଞାନ
ଗାମାବିଶ୍ୟ ଚ ଭୂତାନି ଧାରୟାମ୍ୟହମୋଜସା ।
ପୁଷ୍ଣାମି ଚୌଷଧୀଃ ସର୍ବାଃ ସୋମୋ ଭୂତ୍ୱା ରସାତ୍ମକଃ ॥ (୧୫.୧୩)
ଭଗବାନ ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଛନ୍ତି:
- ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଓ ଧାରଣ ଶକ୍ତି: ପୃଥିବୀ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ନିଜ ଶକ୍ତି (Ojas) ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି ରଖିଛନ୍ତି । ଯଦି ସେହି ଶକ୍ତି ନଥାନ୍ତା, ତେବେ ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ନିଜ କକ୍ଷରେ ସ୍ଥିର ରହିପାରନ୍ତେ ନାହିଁ ।
- ଉଦ୍ଭିଦ ପୋଷଣ: ଚନ୍ଦ୍ରରୂପୀ ‘ରସାତ୍ମକ ସୋମ’ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତ ଓଷଧି ବା ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତକୁ ପୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି । ଆୟୁର୍ବେଦ ଅନୁସାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ବୃଦ୍ଧି କରେ କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ ଓ ରସ ଭରିଥାଏ ।
୩. ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି
ଏହି ଶ୍ଳୋକଟି ଜୀବବିଜ୍ଞାନ (Biology) ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କାର:
ଅହଂ ବୈଶ୍ୱାନରୋ ଭୂତ୍ୱା ପ୍ରାଣିନାଂ ଦେହମାଶ୍ରିତଃ ।
ପ୍ରାଣାପାନସମାଯୁକ୍ତଃ ପଚାମ୍ୟନ୍ନଂ ଚତୁର୍ବିଧମ୍ ॥୧୫/୧୪
ଭଗବାନ କହନ୍ତି, “ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରରେ ‘ବୈଶ୍ୱାନର’ (Digestive Fire) ଅଗ୍ନି ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ ।” ସେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ବାୟୁ ସହ ମିଶି ଚାରି ପ୍ରକାରର ଅନ୍ନ ହଜମ କରନ୍ତି:
• ଭକ୍ଷ୍ୟ: ଯାହାକୁ ଚୋବାଇ ଖିଆଯାଏ (ଭାତ, ରୁଟି) ।
• ଭୋଜ୍ୟ: ଯାହାକୁ ଗିଳି ଦିଆଯାଏ (ଡାଲି, ତରକାରୀ) ।
• ଲେହ୍ୟ: ଯାହାକୁ ଚାଟି ଖିଆଯାଏ (ଚଟଣୀ) ।
• ଚୋଷ୍ୟ: ଯାହାକୁ ଶୋଷି ଖିଆଯାଏ (ଆଖୁ, ଫଳରସ) ।
ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଆମର ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଏକ ଦୈବୀ କର୍ମ ।
୪. ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିତ ପରମାତ୍ମା ଓ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ
ଏହି ଶ୍ଳୋକଟି ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟର ଅନ୍ୟତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ଳୋକ:
ସର୍ବସ୍ୟ ଚାହଂ ହୃଦି ସନ୍ନିବିଷ୍ଟୋ
ମତ୍ତଃ ସ୍ମୃତିର୍ଜ୍ଞାନମପୋହନଂ ଚ ।
ବେଦୈଶ୍ଚ ସର୍ବୈରହମେବ ବେଦ୍ୟୋ ବେଦାନ୍ତକୃଦ୍ବେଦବିଦେବ ଚାହମ୍ ॥ (୧୫.୧୫) - ସ୍ଥିତି: ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ ।
- ମାନସିକ କ୍ରିୟା: ସ୍ମୃତି (Memory), ଜ୍ଞାନ (Knowledge) ଏବଂ ଅପୋହନ (Forgetfulness) — ଏହି ତିନୋଟି ଯାକ ତାଙ୍କରି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ । କେତେବେଳେ ଭୁଲିଯିବା ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କର ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ।
- ବେଦାନ୍ତର ଲକ୍ଷ୍ୟ: ସମସ୍ତ ବେଦର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଜାଣିବା । ସେ ହିଁ ବେଦାନ୍ତର ରଚୟିତା ଏବଂ ବେଦର ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାତା ।
ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନର ପରମ ରହସ୍ୟ
ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ପ୍ରକୃତି ଓ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ବିଭୂତି ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜଗତର ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତିନୋଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରି ନିଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥିତି ପ୍ରତିପାଦନ କରୁଛନ୍ତି ।
୧. ତ୍ରିବିଧ ପୁରୁଷ: କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର
ଭଗବାନ କହନ୍ତି:
ଦ୍ୱାବିମୌ ପୁରୁଷୌ ଲୋକେ କ୍ଷରଶ୍ଚାକ୍ଷର ଏବ ଚ ।
କ୍ଷରଃ ସର୍ବାଣି ଭୂତାନି କୂଟସ୍ଥୋଽକ୍ଷର ଉଚ୍ୟତେ ॥ (୧୫.୧୬)
ବେଦାନ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ପୁରୁଷ (ତତ୍ତ୍ୱ) ବିଦ୍ୟମାନ:
• କ୍ଷର ପୁରୁଷ (Perishable): ସମସ୍ତ ବିନାଶଶୀଳ ଜଡ଼ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଶରୀର । ଯାହାର ଜନ୍ମ ଅଛି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଅଛି, ତାହା ହିଁ ‘କ୍ଷର’ ।
• ଅକ୍ଷର ପୁରୁଷ (Imperishable): ଏହାକୁ ‘କୂଟସ୍ଥ’ କୁହାଯାଇଛି । ଏହା ହେଉଛି ଜୀବାତ୍ମା ବା ସେହି ଶକ୍ତି ଯାହା ମାୟା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ କିନ୍ତୁ ନିଜେ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ ।
୨. ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ପରିଭାଷା
ଏହି ଦୁଇ ପୁରୁଷଙ୍କ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଆଉ ଏକ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି:
ଉତ୍ତମଃ ପୁରୁଷସ୍ତ୍ୱନ୍ୟଃ ପରମାତ୍ମେତ୍ୟୁଦାହୃତଃ ।
ଯୋ ଲୋକତ୍ରୟମାବିଶ୍ୟ ବିଭର୍ତ୍ତ୍ୟବ୍ୟୟ ଈଶ୍ୱରଃ ॥ (୧୫.୧୭)
ଭଗବାନ କହନ୍ତି ଯେ, କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ବ୍ୟତୀତ ଜଣେ ‘ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ’ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କୁ ‘ପରମାତ୍ମା’ କୁହାଯାଏ । ସେ ତିନିଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତଙ୍କର ପାଳନ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ’ କୁହାଯାଏ:
ଯସ୍ମାତ୍ କ୍ଷରମତୀତୋଽହମକ୍ଷରାଦପି ଚୋତ୍ତମଃ ।
ଅତୋଽସ୍ମି ଲୋକେ ବେଦେ ଚ ପ୍ରଥିତଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ॥ (୧୫.୧୮)
ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ‘ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ’ରେ ସେହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଗୌରବ ଗାନ କରାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜକୁ ସେହି ପରମ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରି ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଛନ୍ତି ।
୩. ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନର ଫଳ
ଯିଏ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଏହିପରି ଭାବରେ ଜାଣେ, ତାହାର ସ୍ଥିତି କ’ଣ ହୁଏ?
ଯୋ ମାମେବମସମ୍ମୂଢ଼ୋ ଜାନାତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍ ।
ସ ସର୍ବବିଦ୍ଭଜତି ମାଂ ସର୍ବଭାବେନ ଭାରତ ॥ (୧୫.୧୯)
• ଅସମ୍ମୂଢ଼: ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହାର ମୋହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଦୂର ହୋଇଛି ।
• ସର୍ବବିତ୍: ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ହୋଇଯାଏ । କାରଣ ମୂଳ (ପରମାତ୍ମା)ଙ୍କୁ ଜାଣିଗଲେ ଶାଖା (ଜଗତ)ର ଜ୍ଞାନ ଆପେ ଆପେ ମିଳିଯାଏ ।
• ସର୍ବଭାବେନ ଭଜତି: ସେ କେବଳ ମୁଖରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜର ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ (ମନ, ପ୍ରାଣ, ବୁଦ୍ଧି) ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଜନ କରେ ।
୪. ଉପସଂହାର: ‘ଗୁହ୍ୟତମଂ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍’
ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷରେ ଭଗବାନ କହନ୍ତି:
ଇତି ଗୁହ୍ୟତମଂ ଶାସ୍ତ୍ରମିଦମୁକ୍ତଂ ମୟାନଘ ।
ଏତଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ୱା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ସ୍ୟାତ୍କୃତକୃତ୍ୟଶ୍ଚ ଭାରତ ॥ (୧୫.୨୦)
ଭଗବାନ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ‘ଗୁହ୍ୟତମ’ (ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ଓ ରହସ୍ୟମୟ) ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ଏହାକୁ ଜାଣିବା ପରେ ମଣିଷ ପ୍ରକୃତରେ ‘ବୁଦ୍ଧିମାନ’ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାର ଜୀବନ ‘କୃତକୃତ୍ୟ’ ବା ସଫଳ ହୋଇଯାଏ । ଏହାପରେ ତା’ର ଆଉ କିଛି କରିବାକୁ ବା ପାଇବାକୁ ବାକି ରହେ ନାହିଁ ।
ସମଗ୍ର ଅଧ୍ୟାୟର ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion of the Study)
ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଯୋଗ ହେଉଛି ମୁକ୍ତିର ମାର୍ଗଚିତ୍ର । ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ । ଏହା ଶିକ୍ଷା ଦିଏ: - ସଂସାର ଅନିତ୍ୟ, ତେଣୁ ଏଥିରେ ଆସକ୍ତ ନ ହୋଇ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହୁଅ ।
- ଆମେ ଭଗବାନଙ୍କ ଅଂଶ, ତେଣୁ ଆମର ପ୍ରକୃତ ଘର ସେହି ପରମଧାମ ।
- ଭଗବାନ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ଆମର ହୃଦୟରେ ଏବଂ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ବିଦ୍ୟମାନ ।